نابرابری هوش مصنوعی

ارائه: آقای جعفر صارمی - ارشد اقتصاد از دانشگاه علامه طباطبایی، پژوهشگر حوزه اقتصاد در هوش مصنوعی

در گذشته، نابرابری را در دارایی، شغل یا سطح آموزش می‌دیدیم؛ فاصله‌ای میان کسانی که امکانات مالی، موقعیت اجتماعی یا فرصت تحصیل داشتند و آن‌هایی که از این امکانات محروم بودند.اما امروز، با ظهور هوش مصنوعی و سلطه‌ی داده‌ها، چهره‌ی نابرابری تغییر کرده است. جهان به‌ظاهر دیجیتال و هوشمند، در زیر پوست خود نوع تازه‌ای از شکاف را می‌پروراند: شکاف در «دسترسی به فهم»، در «قدرت تحلیل» و در «حق تصمیم‌سازی».

الگوریتم‌ها اکنون تعیین می‌کنند چه کسی شایسته‌ی دیدن چه محتوایی است، چه کسی در فهرست استخدام قرار می‌گیرد، و حتی چه صدایی در فضای مجازی شنیده یا نادیده گرفته می‌شود. تصمیم‌ها، که روزی انسانی و شفاف بودند، امروز در لایه‌هایی از کد و مدل‌های یادگیری ماشین پنهان شده‌اند. و هر چه داده‌ها و فناوری در دست گروه کوچک‌تری متمرکز شود، قدرت شناخت و تصمیم‌سازی نیز به همان میزان از دایره‌ی عمومی بیرون رانده می‌شود.

نتیجه آن است که نابرابری دیگر فقط در درآمد یا فرصت شغلی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در توان فهمیدن، در کیفیت قضاوت، و در امکان اثرگذاری بر آینده بروز می‌کند. کسانی که به ابزارهای هوش مصنوعی، زیرساخت داده و سواد الگوریتمی دسترسی دارند، به سطحی از «قدرت شناختی» می‌رسند که دیگران از آن محروم‌اند. این شکاف تازه، مرز میان دانستن و نادانسته ماندن را تعیین می‌کند؛ و شاید خطرناک‌تر از هر شکل کلاسیک نابرابری باشد، زیرا در سکوت و بی‌آن‌که به چشم بیاید، ذهن‌ها را از هم دور می‌کند.

در این جهان، عدالت دیگر تنها به معنای تقسیم برابر ثروت نیست، بلکه به معنای تقسیم برابر «دسترسی به فهم» است؛ برابری در امکان پرسیدن، تحلیل کردن و تصمیم گرفتن. آینده‌ی عادلانه زمانی ممکن است که فناوری نه ابزار سلطه، بلکه پلی برای توانمندسازی جمعی باشد. جایی که هوش مصنوعی، به جای تداوم شکاف‌ها، راهی برای هم‌فهمی و هم‌زیستی عادلانه میان انسان‌ها بگشاید.